Dialect in het Upland
Upländer Platt
Jedet durp hadde sijn eegenes Platt.
Bijgewerkt:
In het Upland sprak men lang Platduits, en in elk dorp net een beetje anders. Nu houden verenigingen en onderzoekers het dialect levend. Hier leest u wat vaststaat, met voorbeelden uit bronnen.
- Taal
- Nederduits (Platt)
- Boek in het Platt
- 1978, „Willjen, biu et fräier was“
- Plattschwatz Neerdar
- sinds 2011
Wat is Upländer Platt?
Upländer Platt is het Platduitse dialect van het Upland rond Willingen. Platduits is een Nederduitse taalvorm en verschilt duidelijk van het Hoogduits. Nederlandse bezoekers herkennen er soms woorden in, want volgens Wikipedia worden afhankelijk van de definitie ook het Achterhoeks en het Twents tot het Westfaals gerekend. Over het Upland schrijft Wikipedia in het artikel over Usseln dat de Platduitse taal van de Uplanders grof en krachtig van uitdrukking was, zo ruw als de natuur. Volgens de Waldeckischer Geschichtsverein dreigt het Platduits tegenwoordig uit te sterven.
De naam „Upland“ betekent volgens Willingen Tourismus „Oberland“, „Hochland“ of „auf dem Land“, dus hoogland of platteland.
Elk dorp had zijn eigen Platt
Tijdens een Plattschwatz-middag in Neerdar vatte Karl-Heinz Behle, leider van de Platduitse werkgroep, het in 2018 volgens de Waldeckische Landeszeitung samen: „Jedet durp hadde sijn eegenes Platt“, elk dorp had zijn eigen Platt. Vijftien sprekers uit Neerdar, Usseln en dorpen in de omgeving droegen verhalen, gedichten en sketches voor, en de verschillen van dorp tot dorp waren goed te horen.
Taalkundig ligt het Upland in een grensgebied tussen dialecten. Wikipedia rekent het Waldecks tot het oostelijk Westfaals en het Sauerlands tot het westelijk Westfaals. Een wetenschappelijke studie van de dialecten in het oude vorstendom Waldeck is het werk van Bernhard Martin over de dialectgeografie van het vorstendom Waldeck uit 1925.
Voorbeelden uit bronnen
De volgende woorden en zinnen komen uit gepubliceerde bronnen. De spelling volgt steeds de bron, want een vaste spelling voor het Platt bestaat niet.
| Platt | Nederlands | Bron |
|---|---|---|
| Willjen, biu et fräier was | Willingen, zoals het vroeger was | boektitel van Wilhelm Kesper-Wiesemann, 1978 |
| Jedet durp hadde sijn eegenes Platt | Elk dorp had zijn eigen Platt | Plattschwatz Neerdar, WLZ 2018 |
| dat Dorpkind | het dorpskind | Plattschwatz Neerdar, WLZ 2018 |
| en Schnäpsken | een borreltje | Plattschwatz Neerdar, WLZ 2018 |
| up Platt | in het Platt | Plattschwatz Neerdar, WLZ 2018 |
| Beggern, uitgesproken „bejjern“ | kerkklokken met de hand aanslaan | Ev. Kirchengemeinde Usseln |
Opvallend is „Willjen“ voor Willingen. Het klokkenluiden met de hand, het Beggern, bestaat in Usseln nog steeds. U leest erover op de pagina Tradities.
Waar het Platt nu nog leeft
De Platduitse werkgroep van de Heimat- und Verkehrsverein Neerdar organiseert Platt-avonden en Plattschwatz-middagen. Volgens de WLZ waren er van 2011 tot 2016 een Platt-avond en drie Plattschwatz-middagen, in 2018 volgde de vierde.
De Waldeckischer Geschichtsverein legt het bedreigde Platduits vast in geluid en schrift. Volgens de WLZ werden in 2020 met Europese subsidie acht computers voor opnameposten aangeschaft, waarvan één in Usseln. Alle gegevens komen samen in een centraal Platt-archief in Bad Arolsen, toen waren al zo’n 140 sprekers opgenomen. Als basis voor vergelijking dienen de Wenker-zinnen, een zinnenlijst van taalonderzoekers uit 1876.
Verder lezen
- Wilhelm Kesper-Wiesemann: Willjen, biu et fräier was. Willingen, wie es früher war. Bing, Korbach 1978 (Platduits).
- Karl Bauer: Waldeckisches Wörterbuch nebst Dialektproben. Uitg. Hermann Collitz, 1902.
- Bernhard Martin: Studien zur Dialektgeographie des Fürstentums Waldeck und des nördlichen Teils des Kreises Frankenberg. Marburg 1925.
Meer begrippen rond Willingen staan in onze woordenlijst, het verleden van het dorp bij Geschiedenis van Willingen.
Veelgestelde vragen
Wat is Upländer Platt?
Het Platduitse, dus Nederduitse dialect van het Upland rond Willingen. Het verschilde van dorp tot dorp.
Hoe heet Willingen in het Platt?
In de titel van het Platduitse boek van Wilhelm Kesper-Wiesemann uit 1978 heet Willingen „Willjen“: „Willjen, biu et fräier was“, Willingen zoals het vroeger was.
Is Upländer Platt verwant aan het Nederlands?
Het is Nederduits, net als de Nedersaksische streektalen in Oost-Nederland. Volgens Wikipedia rekenen sommige indelingen het Achterhoeks en Twents zelfs tot het Westfaals.
Briloner Straße 6Midden in het dorp slapen
Hotel Willinger Mitte
Ook in Hotel Willinger Mitte speelt traditie een rol: café Kupferkanne op de begane grond hoort volgens het hotel al sinds 1914 bij het huis. Het hotel garni ligt aan de Briloner Straße 6, midden in het dorp.
Aanbeveling · Wij werken als bureau voor dit hotel
Nagekeken bij
- Wikipedia (DE), Usseln
- Willingen Tourismus, dorpen en betekenis van „Upland“
- Waldeckische Landeszeitung, Plattschwatz-middag in Neerdar (23-10-2018)
- Waldeckische Landeszeitung, Waldeckischer Geschichtsverein wil het Platt bewaren (26-08-2020)
- Ev. Kirchengemeinde Usseln, Beggerleute
- Wikipedia (DE), Westfälische Dialekte
- Wikipedia (DE), Ostwestfälisch
- LWL-Mundartkommission, bibliografie van Westfaalse dialectwoordenboeken (pdf)
- Wikipedia (DE), Willingen (Upland)
Alle gegevens gecontroleerd in oktober 2026. Tijden en prijzen kunnen veranderen, kijk voor de actuele stand bij de aanbieder zelf.